Η αλλαγή δεν είναι θέμα θέλησης μόνο. Οι παρακάτω παράγοντες μπορούν να εξηγούν αυτή την άρνηση και να σου ανοίξουν τον δρόμο για νέες συνήθειες.
Όλοι έχουμε κάποια συμπεριφορά που θα θέλαμε να αλλάξουμε. Μπορεί να είναι η αναβλητικότητα, η κακή διατροφή, η έλλειψη άσκησης, το κάπνισμα, η αρνητική σκέψη ή ακόμη και ένας τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τις σχέσεις και την εργασία μας. Συνήθως γνωρίζουμε πολύ καλά τι πρέπει να κάνουμε, όμως η γνώση δεν σημαίνει απαραίτητα και αλλαγή.
Κάπως έτσι περνά ο χρόνος. «Από Δευτέρα», «από τον επόμενο μήνα», «από το φθινόπωρο», «από τον καινούργιο χρόνο». Οι αποφάσεις μεταφέρονται συνεχώς στο μέλλον, ενώ η καθημερινότητα παραμένει ίδια. Αυτό που συχνά χαρακτηρίζουμε ως αναβλητικότητα μπορεί, σύμφωνα με το μοντέλο που παρουσιάζεται, να είναι κάτι βαθύτερο: αντίσταση στην αλλαγή.
Η αντίσταση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν θέλουμε να αλλάξουμε. Μπορεί να σημαίνει ότι κάποιο κομμάτι μας δεν αισθάνεται ακόμη αρκετά έτοιμο, ασφαλές ή ικανό να κάνει το επόμενο βήμα. Για να κατανοήσουμε τι μας κρατά πίσω, μπορούμε να εξετάσουμε πέντε βασικούς παράγοντες που συνδέονται με τη διαδικασία της αλλαγής, σύμφωνα με τον διδάκτορα ψυχολογίας Bill O’Leary.
Πόσο πραγματικά σε ενοχλεί η σημερινή κατάσταση;
Ο πρώτος παράγοντας είναι η παρούσα δυσφορία. Με απλά λόγια, αφορά το πόσο έντονα αντιλαμβανόμαστε ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά μάς δημιουργεί πρόβλημα.
Αν, για παράδειγμα, κάποιος θέλει να περιορίσει το κάπνισμα, αλλά κάθε φορά που σκέφτεται να το κάνει βρίσκει μια δικαιολογία για να συνεχίσει, πιθανότατα δεν έχει φτάσει ακόμη στο σημείο όπου η υπάρχουσα κατάσταση τον ενοχλεί αρκετά ώστε να κινητοποιηθεί.
Παράδοξο, αλλά η δυσφορία μπορεί να λειτουργήσει υπέρ μας. Όσο πιο άνετα αισθανόμαστε με μια συμπεριφορά, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να την αλλάξουμε. Η άνεση είναι ευχάριστη όταν όλα λειτουργούν όπως θέλουμε, όχι όμως όταν μας κρατά εγκλωβισμένους σε κάτι που επιθυμούμε να αφήσουμε πίσω.
Το πρώτο βήμα, επομένως, είναι να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας: Τι μου κοστίζει αυτή η συμπεριφορά και γιατί θέλω πραγματικά να αλλάξει;
Τι σου προσφέρει η συμπεριφορά που θέλεις να εγκαταλείψεις;
Ο δεύτερος παράγοντας αφορά την συναισθηματική ασφάλεια. Ακόμη και μια συμπεριφορά που θεωρούμε αρνητική συνήθως μας προσφέρει κάτι.
Η αναβλητικότητα, για παράδειγμα, μπορεί προσωρινά να μας προστατεύει από το άγχος μιας δύσκολης εργασίας. Η υπερβολική κατανάλωση φαγητού μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος ανακούφισης από τη στενοχώρια. Η αποφυγή μιας δύσκολης συζήτησης μπορεί να μας γλιτώνει, έστω προσωρινά, από τον φόβο της σύγκρουσης.
Γι’ αυτό η αλλαγή δεν είναι πάντα τόσο απλή όσο το «σταμάτα να το κάνεις». Χρειάζεται να αναρωτηθούμε: Τι παίρνω από αυτή τη συμπεριφορά και με ποιον διαφορετικό τρόπο μπορώ να καλύψω την ίδια ανάγκη;
Αν δεν υπάρχει μια εναλλακτική που να μας κάνει να αισθανόμαστε ασφαλείς, η αλλαγή μοιάζει απειλητική. Και τότε η αντίσταση γίνεται ισχυρότερη.
Ανήκει πραγματικά σε κάποιον άλλο η ευθύνη;
Ο τρίτος παράγοντας είναι η εσωτερίκευση της ευθύνης. Πρόκειται για την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τον δικό μας ρόλο στη συμπεριφορά που θέλουμε να αλλάξουμε.
Είναι εύκολο να αναζητήσουμε εξηγήσεις στο παρελθόν. «Έτσι μεγάλωσα», «οι γονείς μου ήταν έτσι», «το περιβάλλον μου με έκανε να αντιδρώ με αυτόν τον τρόπο». Το παρελθόν, φυσικά, μπορεί να επηρεάζει βαθιά τη συμπεριφορά μας. Δεν σημαίνει όμως ότι καθορίζει για πάντα τις επιλογές μας.
Η ανάληψη ευθύνης δεν σημαίνει ότι κατηγορούμε τον εαυτό μας. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως, από τη στιγμή που έχουμε επίγνωση μιας συμπεριφοράς, μπορούμε σταδιακά να αποφασίσουμε τι θα κάνουμε διαφορετικά.
Όταν αναλαμβάνουμε την ευθύνη, αποκτούμε και τη δυνατότητα να επέμβουμε. Αν όλα εξαρτώνται αποκλειστικά από τους άλλους, τότε αισθανόμαστε ανήμποροι να αλλάξουμε οτιδήποτε.
Πιστεύεις ότι μπορείς να τα καταφέρεις;
Ο τέταρτος παράγοντας είναι η αυτοαποτελεσματικότητα: η πεποίθηση ότι μπορούμε να πετύχουμε κάτι.
Και εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά. Δεν χρειάζεται να είμαστε ήδη εξαιρετικοί σε κάτι για να πιστεύουμε ότι μπορούμε να το καταφέρουμε. Η πίστη στις δυνατότητές μας μπορεί να προηγείται της πραγματικής ικανότητας.
Σκεφτείτε έναν άνθρωπο που θέλει να ξεκινήσει γυμναστική αλλά θεωρεί ότι «δεν είναι άνθρωπος του αθλητισμού». Αν πιστεύει εξαρχής ότι θα αποτύχει, είναι πολύ πιθανό να μην ξεκινήσει καν. Αν, αντίθετα, πιστέψει ότι μπορεί να κάνει έστω ένα μικρό βήμα, η συμπεριφορά του αλλάζει.
Η αυτοπεποίθηση, επομένως, δεν χρειάζεται να είναι τεράστια. Μπορεί να ξεκινήσει από μια πολύ μικρή σκέψη: «Μπορώ να προσπαθήσω».
Πώς θέλεις να είναι η ζωή σου μετά την αλλαγή;
Ο τελευταίος παράγοντας είναι ίσως αυτός που συχνά παραβλέπουμε: το επιθυμητό εναλλακτικό μέλλον.
Δεν αρκεί να ξέρουμε τι δεν θέλουμε. Χρειάζεται να έχουμε μια εικόνα για το τι θέλουμε να κάνουμε στη θέση του.
Αν κάποιος λέει «δεν θέλω πλέον να αναβάλλω», η δήλωση από μόνη της δεν δημιουργεί μια νέα συμπεριφορά. Τι θα κάνει όταν εμφανιστεί η ανάγκη να αποφύγει μια δύσκολη εργασία; Θα δουλέψει για 20 λεπτά; Θα οργανώσει διαφορετικά το πρόγραμμά του; Θα ζητήσει βοήθεια;
Όσο πιο συγκεκριμένη είναι η εικόνα του νέου τρόπου ζωής, τόσο πιο εύκολο γίνεται να μετατραπεί η επιθυμία σε πράξη. Το μέλλον που θέλουμε πρέπει να μοιάζει όχι μόνο καλύτερο, αλλά και ρεαλιστικό και βιώσιμο.
Οι πέντε αυτοί παράγοντες λειτουργούν σαν ένας χάρτης για να καταλάβουμε πού ακριβώς βρίσκεται η αντίστασή μας. Μπορεί να αισθανόμαστε έντονα την ανάγκη για αλλαγή, αλλά να μην πιστεύουμε ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε. Μπορεί να θέλουμε να αλλάξουμε, αλλά να φοβόμαστε ότι θα χάσουμε κάτι που σήμερα μας προσφέρει συναισθηματική ασφάλεια. Ή μπορεί να γνωρίζουμε τι δεν θέλουμε, χωρίς να έχουμε αποφασίσει τι θέλουμε να δημιουργήσουμε στη θέση του.
Το σημαντικό είναι ότι η αντίσταση δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως προσωπική αποτυχία. Μπορεί να λειτουργήσει ως ένδειξη για το σημείο στο οποίο χρειάζεται περισσότερη δουλειά. Η αλλαγή, άλλωστε, δεν είναι μια απόφαση που παίρνουμε μία φορά και στη συνέχεια όλα γίνονται αυτόματα. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί επίγνωση, μικρά βήματα και επαναλαμβανόμενη προσπάθεια.