Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, η πρώτη ελληνίδα δρομέας Σταμάτα Ρεβίθη μάς υπενθυμίζει πως ορισμένες νίκες δεν μετρώνται με τα μετάλλια αλλά με το θάρρος.
Τον Απρίλιο του 1896, όταν η Αθήνα πανηγύριζε τη νίκη του Σπύρου Λούη στον πρώτο σύγχρονο Ολυμπιακό Μαραθώνιο, μια γυναίκα αποφάσισε να γράψει τη δική της ιστορία. Δεν είχε αριθμό συμμετοχής, δεν είχε την έγκριση των διοργανωτών, ούτε καν το δικαίωμα να περάσει την είσοδο του Παναθηναϊκού Σταδίου. Είχε, όμως, κάτι που αποδείχθηκε ισχυρότερο από τους κανόνες της εποχής: την αποφασιστικότητά της. Το όνομά της ήταν Σταμάτα Ρεβίθη (ή Σταματία Ροβύθη).
Σταμάτα Ρεβίθη: Μια γυναίκα ενάντια στους κανόνες της εποχής
Η Σταμάτα Ρεβίθη ήθελε να τρέξει στον Μαραθώνιο αλλά το αίτημά της απορρίφθηκε. Οι γυναίκες δεν επιτρέπονταν να τρέξουν στον Μαραθώνιο μέχρι το 1984
Οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα το 1896 και αποτέλεσαν ένα ιστορικό γεγονός για την Ελλάδα. Ανάμεσα στα αγωνίσματα που ξεχώρισαν ήταν ο μαραθώνιος δρόμος, μια ιδέα που είχε προτείνει ο Γάλλος ιστορικός Μισέλ Μπρεάλ, εμπνευσμένος από τον θρύλο του αρχαίου Αθηναίου δρομέα Φειδιππίδη.
Στις 29 Μαρτίου 1896 (10 Απριλίου 1896, σύμφωνα με το Γρηγοριανό ημερολόγιο), δεκαεπτά άνδρες πήραν θέση στην εκκίνηση για να καλύψουν μια απόσταση περίπου 40 χιλιομέτρων, από τον Μαραθώνα μέχρι την Αθήνα. Νικητής αναδείχθηκε ο Σπυρίδων Λούης, με χρόνο 2 ώρες, 58 λεπτά και 50 δευτερόλεπτα, προκαλώντας ενθουσιασμό στους θεατές.
Αυτό που δεν γνώριζαν πολλοί ήταν πως υπήρχε και μια γυναίκα που ήθελε να βρεθεί ανάμεσα στους δρομείς. Η Σταμάτα Ρεβίθη ήθελε να συμμετάσχει στον αγώνα, όμως το αίτημά της απορρίφθηκε. Οι γυναίκες δεν επιτρέπονταν να συμμετέχουν στα αγωνίσματα των Ολυμπιακών Αγώνων ούτε βέβαια στον Μαραθώνιο, καθώς οι αντιλήψεις της εποχής θεωρούσαν ότι ο αθλητισμός αντοχής δεν ήταν κατάλληλος για εκείνες. Η Ρεβίθη δεν αποδέχθηκε την απόφαση. Αν δεν της επέτρεπαν να τρέξει μαζί με τους άνδρες, θα έκανε τη διαδρομή μόνη της.
Από τη Σύρο στη δύσκολη ζωή του Πειραιά
Η Σταμάτα Ρεβίθη γεννήθηκε το 1866 στη Σύρο. Οι πληροφορίες για τη ζωή της είναι περιορισμένες, ωστόσο οι ιστορικές αναφορές σκιαγραφούν την εικόνα μιας γυναίκας που αντιμετώπιζε σοβαρές οικονομικές δυσκολίες. Το 1896 ζούσε στον Πειραιά και ήταν μητέρα δύο παιδιών. Το ένα είχε πεθάνει το 1895, σε ηλικία μόλις επτά ετών, ενώ το δεύτερο ήταν περίπου 17 μηνών την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων.
Αναζητώντας μια καλύτερη τύχη και την ευκαιρία να βρει εργασία, αποφάσισε να περπατήσει μέχρι την Αθήνα. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδρομής ήρθε σε επαφή με έναν άνδρα δρομέα, ο οποίος, σύμφωνα με τις ιστορικές αφηγήσεις, της πρότεινε να δοκιμάσει να τρέξει στον μαραθώνιο. Της είπε πως μια τέτοια προσπάθεια θα μπορούσε να την κάνει γνωστή και ίσως να τη βοηθούσε να εξασφαλίσει χρήματα ή να βρει ευκολότερα δουλειά.
Η ιδέα φαίνεται πως την κέρδισε αμέσως. Η ίδια αγαπούσε το τρέξιμο από μικρή ηλικία και πίστευε στις δυνατότητές της. Έτσι, αποφάσισε να διεκδικήσει μια θέση σε έναν αγώνα που είχε σχεδιαστεί αποκλειστικά για άνδρες.
Getty Images
Η άρνηση των διοργανωτών και η απόφαση να τρέξει μόνη της
Λίγες ημέρες πριν από τον επίσημο μαραθώνιο, η Ρεβίθη βρέθηκε στον Μαραθώνα. Η παρουσία της προκάλεσε το ενδιαφέρον των κατοίκων και των δημοσιογράφων, ενώ ο δήμαρχος της περιοχής φέρεται να την υποδέχθηκε θερμά και να της προσέφερε φιλοξενία. Η δρομέας δεν έκρυβε τις προθέσεις της. Ήθελε να πάρει μέρος στον αγώνα και ήταν αποφασισμένη να αποδείξει ότι μπορούσε να καλύψει την απόσταση.
Ωστόσο, η συμμετοχή της απορρίφθηκε. Οι διοργανωτές επικαλέστηκαν τυπικούς λόγους, μεταξύ των οποίων και το γεγονός ότι είχε παρέλθει η προθεσμία εγγραφών. Στην πραγματικότητα, όμως, το βασικό εμπόδιο ήταν ότι ήταν γυναίκα. Ακόμη και ο ιερέας που επρόκειτο να ευλογήσει τους αθλητές πριν από την εκκίνηση αρνήθηκε να τη συμπεριλάβει στην προσευχή του, καθώς δεν θεωρούνταν επίσημη αθλήτρια.
Η Ρεβίθη, πάντως, δεν εγκατέλειψε την προσπάθεια. Αποφάσισε να πραγματοποιήσει τη διαδρομή την επόμενη ημέρα από τον επίσημο αγώνα, χωρίς να περιμένει καμία άδεια.
Πηγή φωτογραφίας: spiridon-store.com
Η διαδρομή των 40 χιλιομέτρων που έμεινε στην ιστορία
Στις 11 Απριλίου 1896, περίπου στις 8 το πρωί, η Σταμάτα Ρεβίθη ξεκίνησε από τον Μαραθώνα με προορισμό την Αθήνα. Πριν φύγει, φρόντισε να εξασφαλίσει κάτι σημαντικό: ζήτησε από τον δήμαρχο, τον δάσκαλο του χωριού και τον δικαστικό λειτουργό της περιοχής να επιβεβαιώσουν γραπτώς την ώρα της αναχώρησής της. Ήθελε να υπάρχουν μάρτυρες που θα μπορούσαν να πιστοποιήσουν την προσπάθειά της.
Δεν έτρεχε σε επίσημο αγώνα, δεν είχε συνοδεία ούτε την υποστήριξη των διοργανωτών. Προχωρούσε με σταθερό ρυθμό και έκανε αρκετές στάσεις για να ξεκουραστεί.
Περίπου πεντέμισι ώρες αργότερα, στις 13:30, έφτασε στην περιοχή των Παραπηγμάτων, κοντά στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα το νοσοκομείο Ευαγγελισμός. Είχε καταφέρει να καλύψει τη διαδρομή, όμως η περιπέτειά της δεν είχε ακόμη τελειώσει.
Όταν προσπάθησε να φτάσει στο Παναθηναϊκό Στάδιο, δεν της επέτρεψαν την είσοδο. Έτσι, δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει την προσπάθειά της μέσα στον χώρο όπου την προηγούμενη ημέρα είχαν αποθεωθεί οι άνδρες αθλητές. Αντί να αποχωρήσει σιωπηλά, ζήτησε από Έλληνες στρατιωτικούς που συνάντησε να υπογράψουν την αναφορά της και να επιβεβαιώσουν την ώρα άφιξής της στην Αθήνα. Στη συνέχεια, δήλωσε πως ήθελε να συναντήσει τον γενικό γραμματέα της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής, Τιμολέοντα Φιλήμονα, προκειμένου να του παρουσιάσει τα στοιχεία της διαδρομής της. Δεν γνωρίζουμε αν τελικά κατάφερε να τον συναντήσει ή αν η προσπάθειά της αναγνωρίστηκε ποτέ επίσημα.
Getty Images
Η μυστηριώδης γυναίκα με το όνομα «Μελπομένη»
Η ιστορία της Σταμάτας Ρεβίθη συνδέεται και με ένα ακόμη όνομα που έχει προκαλέσει συζητήσεις μεταξύ των ιστορικών του αθλητισμού: τη Μελπομένη. Δημοσιεύματα της εποχής κάνουν λόγο για μια γυναίκα που είχε ήδη διανύσει τη διαδρομή Μαραθώνας – Αθήνα πριν από τους επίσημους Ολυμπιακούς Αγώνες, σε περίπου τέσσερις ώρες και 30 λεπτά. Η γυναίκα αυτή αναφέρεται σε ορισμένες πηγές ως Μελπομένη, χωρίς να είναι γνωστό το πραγματικό της όνομα. Το ερώτημα που παραμένει είναι αν επρόκειτο για διαφορετικό πρόσωπο ή αν η Μελπομένη ήταν στην πραγματικότητα η ίδια η Σταμάτα Ρεβίθη.
Ορισμένοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι υπήρχαν δύο γυναίκες που επιχείρησαν να καλύψουν την απόσταση. Άλλοι θεωρούν πως πρόκειται για την ίδια γυναίκα, στην οποία αποδόθηκε το όνομα της μούσας της τραγωδίας. Ο Έλληνας ιστορικός Αθανάσιος Ταρασουλέας, που ασχολήθηκε εκτενώς με την υπόθεση, εντόπισε δημοσιεύματα ελληνικών εφημερίδων τα οποία αναφέρονταν επανειλημμένα στη Ρεβίθη. Αντίθετα, το όνομα Μελπομένη δεν εμφανίζεται με την ίδια σαφήνεια στον σύγχρονο ελληνικό Τύπο.
Ένα δημοσίευμα της εφημερίδας «Εστία», στις 4 Απριλίου 1896, αναφέρεται σε μια παράξενη γυναίκα που είχε ήδη δοκιμάσει τις δυνάμεις της στον Μαραθώνα και δήλωνε αποφασισμένη να τρέξει ακόμη κι αν χρειαζόταν να βγάλει τα παπούτσια της και να συνεχίσει ξυπόλυτη. Το μυστήριο παραμένει, αλλά η ιστορική παρουσία της Ρεβίθη δεν αμφισβητείται.
Από τη Σταμάτα Ρεβίθη στην Κάθριν Σουίτζερ: Ένας αγώνας που συνεχίστηκε
Η προσπάθεια της Ρεβίθη δεν άλλαξε άμεσα τους κανόνες των Ολυμπιακών Αγώνων. Οι γυναίκες παρέμειναν αποκλεισμένες από τον ολυμπιακό μαραθώνιο για πολλές ακόμη δεκαετίες. Το 1967, η Αμερικανίδα Κάθριν Σουίτζερ έγινε ένα από τα πιο γνωστά σύμβολα της διεκδίκησης του δικαιώματος των γυναικών να συμμετέχουν σε μαραθώνιους, όταν έτρεξε στον Μαραθώνιο της Βοστώνης, παρά τις προσπάθειες των διοργανωτών να την απομακρύνουν.
Η επίσημη αναγνώριση, ωστόσο, άργησε πολύ περισσότερο. Μόλις το 1984, στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες, οι γυναίκες απέκτησαν για πρώτη φορά τη δυνατότητα να αγωνιστούν στον ολυμπιακό μαραθώνιο. Νικήτρια ήταν η Αμερικανίδα Τζόαν Μπενουά, με χρόνο 2 ώρες και 24 λεπτά.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η Βρετανίδα Βάιολετ Πιέρσι είχε ήδη καταγράψει επίσημα χρονομετρημένο γυναικείο μαραθώνιο το 1926, πολύ πριν από την ένταξη του αγωνίσματος στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Η Ρεβίθη, όμως, είχε προηγηθεί όλων αυτών των εξελίξεων, σε μια εποχή που ακόμη και η σκέψη μιας γυναίκας να τρέξει μια τόσο μεγάλη απόσταση προκαλούσε αντιδράσεις.
Μια γυναίκα που χάθηκε από την ιστορία αλλά δεν ξεχάστηκε
Ίσως το πιο συγκινητικό στοιχείο στην ιστορία της Σταμάτας Ρεβίθη να είναι όσα δεν γνωρίζουμε για τη ζωή της. Δεν υπάρχουν ασφαλείς πληροφορίες για το τι απέγινε μετά τον μαραθώνιο. Δεν γνωρίζουμε αν κατάφερε να βρει εργασία, αν βελτιώθηκε η οικονομική της κατάσταση ή αν κάποιος αναγνώρισε ουσιαστικά την προσπάθειά της.
Δεν έχει διασωθεί κάποιο αξιόπιστο αρχείο που να καταγράφει τη μετέπειτα πορεία της. Η γυναίκα που κατάφερε να καλύψει μια απόσταση 40 χιλιομέτρων, σε μια εποχή που δεν της αναγνώριζε καν το δικαίωμα να αγωνιστεί, εξαφανίστηκε από τα ιστορικά αρχεία.
Ο Αθανάσιος Ταρασουλέας περιέγραψε χαρακτηριστικά αυτή την εξαφάνιση, λέγοντας πως η Σταμάτα Ρεβίθη χάθηκε μέσα στη σκόνη της ιστορίας. Σήμερα, ωστόσο, το όνομά της επανέρχεται στο προσκήνιο κάθε φορά που γίνεται λόγος για τις γυναίκες που διεκδίκησαν ισότιμη θέση στον αθλητισμό.
Και γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: γιατί μια γυναίκα με τόσο ξεχωριστή θέση στην ιστορία του ελληνικού και παγκόσμιου αθλητισμού δεν έχει αποκτήσει ακόμη ένα εμβληματικό μνημείο ή ένα μουσείο αφιερωμένο στη διαδρομή της;