Γράφει η Καβαλιώτη Δανάη, Κοινωνιολόγος, Εγκληματολόγος (MSc), Επικεφαλής Ερευνών και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων CSI Institute.
Η οικονομική ανασφάλεια, η κοινωνική ευαλωτότητα και η ψηφιακή εξάρτηση δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η διαδικτυακή εξαπάτηση μπορεί να αποκτήσει νέες διαστάσεις.
Οι οικονομικές κρίσεις δεν αποτυπώνονται μόνο στους δείκτες της ανεργίας, του πληθωρισμού και της αγοραστικής δύναμης. Αποτυπώνονται και στις καθημερινές επιλογές των ανθρώπων, στις ανασφάλειες που βιώνουν αλλά και στις ευκαιρίες που αναζητούν προκειμένου να ανταποκριθούν στις ολοένα αυξανόμενες οικονομικές απαιτήσεις. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το κυβερνοέγκλημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι ψηφιακές τεχνολογίες προσφέρουν στους δράστες τη δυνατότητα να προσεγγίζουν μεγάλο αριθμό πιθανών θυμάτων, αξιοποιώντας τις ανάγκες και τις προσδοκίες τους.
Οι διαδικτυακές απάτες δεν είναι νέο φαινόμενο. Η εξάπλωση των οικονομικών συναλλαγών, των ψηφιακών υπηρεσιών και των κοινωνικών δικτύων έχει δημιουργήσει νέες δυνατότητες για την τέλεση τους. Η Europol στη έκθεση της για τις διαδικτυακές απάτες, αναδεικνύει την έκταση αλλά και την πολυπλοκότητα αυτών των εγκληματικών δραστηριοτήτων, οι οποίες προκαλούν σημαντικές οικονομικές απώλειες σε πολίτες, επιχειρήσεις και δημόσιους οργανισμούς.
Γιατί όμως ορισμένες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες μπορούν να καταστήσουν περισσότερο αποτελεσματικές τις ψηφιακές απάτες ;
Η οικονομική κρίση ως ευκαιρία εκμετάλλευσης
Σε περιόδους οικονομικής αβεβαιότητας, η ανάγκη για εισόδημα, εργασία και οικονομική σταθερότητα γίνεται εντονότερη. Η αναζήτηση μιας δεύτερης πηγής εισοδήματος, η προσδοκία μιας επένδυσης ιδανικά γρήγορης, ακόμα και η ανάγκη άμεσης οικονομικής βοήθειας, μπορεί να δημιουργήσουν ευκαιρίες για κάποιον που επιδιώκει να εξαπατήσει.
Ψευδείς καταγγελίες εργασίας, δήθεν επενδυτικές προτάσεις, πλαστές οικονομικές συναλλαγές και μηνύματα που υπόσχονται οικονομικές διευκολύνσεις, αποτελούν χαρακτηριστικές πρακτικές. Οι δράστες εκτός από την τεχνολογική άγνοια των περισσότερων ανθρώπων, εκμεταλλεύονται την ψυχολογική πίεση, την εμπιστοσύνη αλλά και την ανάγκη για μια άμεση και γρήγορη λύση.
Προκειμένου να αντιμετωπιστούν βασικές ανάγκες, η υπόσχεση του εύκολου κέρδους μπορεί να φανεί ιδιαίτερα ελκυστική. Η πίεση του χρόνου, η συναισθηματική φόρτιση αλλά και ο φόβος της απώλειας μιας ευκαιρίας ενδέχεται να περιορίσουν την κριτική αξιολόγηση μιας τέτοιας πρότασης,
Κάτι τέτοιο φυσικά, δεν σημαίνει και απαραίτητα ότι οι άνθρωποι που βρίσκονται σε οικονομική δυσχέρεια στερούνται κρίσης ή ικανότητας. Οι απατεώνες μπορούν να σχεδιάσουν τις πρακτικές με τέτοιο τρόπο, ώστε να αξιοποιηθούν οι ανθρώπινες ανάγκες και οι συνθήκες ευαλωτότητας.
Φτώχεια, ψηφιακό χάσμα και κοινωνική ανισότητα
Η σχέση μεταξύ κυβερνοεγκλήματος και φτώχειας, συνδέεται και με τις άνισες δυνατότητες πρόσβασης στην ενημέρωση, στην ψηφιακή εκπαίδευση και στους μηχανισμούς προστασίας, εκτός από την πιθανότητα της οικονομικής εξαπάτησης.
Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών (ITU), το ψηφιακό χάσμα εξακολουθεί να συνδέεται με το εισόδημα, την εκπαίδευση, την ηλικία και τον τόπο διαμονής. Η ουσιαστική ψηφιακή ένταξη δεν εξαρτάται μόνο από την πρόσβαση στο διαδίκτυο, αλλά και από την οικονομική προσιτότητα, την ασφάλεια των χρηστών και τις δεξιότητες.
Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την πρόληψη των ψηφιακών απατών. Η περιορισμένη εξοικείωση με τις τεχνικές ηλεκτρονικής εξαπάτησης μπορεί να δυσκολεύει την αναγνώριση ύποπτων συνδέσμων, πλαστών ιστοσελίδων και παραπλανητικών μηνυμάτων, ενώ παράλληλα η έλλειψη οικονομικών πόρων μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητα άμεσης αντιμετώπισης των συνεπειών μιας τέτοιας επίθεσης.
Για ένα άτομο χωρίς ιδιαίτερο οικονομικό πρόβλημα, μια χρηματική απώλεια ενδεχομένως να είναι διαχειρίσιμη. Για ένα νοικοκυριό που ήδη δυσκολεύεται να καλύψει το ενοίκιο, τους λογαριασμούς και τις βασικές ανάγκες, η ίδια απώλεια μπορεί να επιδεινώσει σημαντικά την ήδη δύσκολη καθημερινότητα.
Έτσι, το κυβερνοέγκλημα μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αναπαραγωγής των κοινωνικών ανισοτήτων. Δηλαδή όσοι διαθέτουν λιγότερους πόρους, συχνά, έχουν μικρότερα περιθώρια οικονομικής ανάκαμψης μετά τη θυματοποίηση τους.
Είναι η φτώχεια αιτία του προβλήματος ;
Η απάντηση απαιτεί προσοχή. Η φτώχεια δεν οδηγεί αυτομάτως στην εγκληματικότητα αλλά ούτε οι οικονομικά ασθενέστερες ομάδες αποτελούν κατ’ ανάγκη τους κύριους δράστες ψηφιακών εγκλημάτων από την άλλη.
Χρησιμοποιώντας το χρήσιμο ερμηνευτικό πλαίσιο που προσφέρει η θεωρία της Έντασης (Robert K. Merton), μπορούμε να δούμε πως η κοινωνία προβάλλει την οικονομική επιτυχία ως βασικό στόχο, όμως οι νόμιμες ευκαιρίες για την επίτευξη της κατανέμονται άνισα, οδηγώντας ορισμένα άτομα να αναζητήσουν εναλλακτικές διαδρομές. Η προσέγγιση αυτή βοηθά να διερευνήσουμε πως η κοινωνική ανισότητα και οι περιορισμένες ευκαιρίες, ενδέχεται να συνδέονται με ορισμένες μορφές παραβατικότητας, χωρίς όμως να εννοείται ή να αποδεικνύεται ότι η φτώχεια προκαλεί κυβερνοέγκλημα.
Επιπλέον, οι ψηφιακές απάτες συχνά οργανώνονται από δίκτυα που διαθέτουν σημαντική τεχνογνωσία, οικονομικούς πόρους αλλά και διεθνή εμβέλεια. Η Europol έχει επισημάνει ότι το περιβάλλον του κυβερνοεγκλήματος εξελίσσεται διαρκώς, αφού οι δράστες αξιοποιούν τις τεχνολογικές εξελίξεις και τις νέες ευκαιρίες που τους παρουσιάζονται για την επέκταση των δραστηριοτήτων τους.
Επομένως η φτώχεια μπορεί να εξεταστεί ως παράγοντας που επηρεάζει την έκθεση στον κίνδυνο, τις διαθέσιμες επιλογές και την ικανότητα αντιμετώπισης των συνεπειών του κυβερνοεγκλήματος καθώς δεν βασίζεται αποκλειστικά σε μονοσήμαντη αιτία.
Η πρόληψη ως ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης
Η αντιμετώπιση των ψηφιακών απατών απαιτεί συνδυασμό ψηφιακής εκπαίδευσης, αποτελεσματικής αστυνόμευσης, ταχύτερης αναφοράς περιστατικών και ουσιαστικής προστασίας των θυμάτων, καθώς δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στην ατομική προσοχή ή στην αυστηροποίηση των ποινών.
Παράλληλα η ενίσχυση και η πρόσβαση σε αξιόπιστη ενημέρωση καθώς και η ανάπτυξη προσβάσιμων υπηρεσιών υποστήριξης, μπορούν να περιορίσουν ορισμένες μορφές ευαλωτότητας. Η κοινωνική πολιτική κατέχει σημαντικό ρόλο επίσης, καθώς η αντιμετώπιση της εργατικής επισφάλειας και του κοινωνικού αποκλεισμού ενισχύει την ανθεκτικότητα των πολιτών απέναντι σε πρακτικές οικονομικής εκμετάλλευσης.
Σε μια κοινωνία που όλο και περισσότερες δραστηριότητες μεταφέρονται στο διαδίκτυο, η ψηφιακή ανασφάλεια δεν μπορεί να αποτελεί προνόμιο μόνο όσων διαθέτουν περισσότερους οικονομικούς και εκπαιδευτικούς πόρους.
Τελικά, οι ψηφιακές απάτες εκμεταλλεύονται τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες οι άνθρωποι αναζητούν ασφάλεια, εργασία, μια καλύτερη προοπτική και τα τεχνολογικά κενά.
Η κατανόηση μιας τέτοιας διάστασης είναι απαραίτητη, με σκοπό η αντιμετώπιση του φαινομένου να μην περιορίζεται στην καταστολή, αλλά να περιλαμβάνει την πρόληψη, την κοινωνική προστασία και τη μείωση των ανισοτότητων.
Σημείωση:
Οι πηγές υποστηρίζουν την ανάλυση των διαδικτυακών απατών, των ψηφιακών ανισοτήτων και των μορφών κυβερνοεγκλήματος. Η ειδικότερη θέση ότι οι απάτες “ανθούν” σε περιόδους κρίσης παρουσιάζεται ως κοινωνική ερμηνεία και όχι ως στατιστικός νόμος. Για να τεκμηριωθεί εμπειρικά, θα χρειαζόταν συγκριτική ανάλυση καταγγελιών και περιστατικών πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από συγκεκριμένες οικονομικές κρίσεις.
Πηγές
https://www.itu.int/hub/publication/D-IND-ICT_MDD.GCR-2025-4/
https://faculty.washington.edu/matsueda/courses/517/Readings/Merton%201938.pdf
https://www.unodc.org/documents/organized-crime/UNODC_CCPCJ_EG.4_2013/CYBERCRIME_STUDY_210213.pdf