Η Μάχη του Καλπακίου: Η άμυνα που ανέκοψε την ιταλική προέλαση προς τα Ιωάννινα – ertnews.gr

Λίγα εικοσιτετράωρα μετά την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου, στις αρχές Νοεμβρίου του 1940, στην περιοχή του Καλπακίου, η 8η Μεραρχία αντιμετώπισε τις ιταλικές δυνάμεις που επιχειρούσαν να προελάσουν προς τα Ιωάννινα. Η μάχη της Ελαίας-Καλαμά, από τις 2 έως τις 8 Νοεμβρίου, αποτέλεσε κρίσιμη αναμέτρηση της πρώτης φάσης του πολέμου: η ελληνική άμυνα άντεξε και η επιχείρηση διάσπασής της απέτυχε.

Πίσω από αυτή την επιτυχία βρίσκονταν η προετοιμασία της αμυντικής τοποθεσίας, η αξιοποίηση του εδάφους και η συνεργασία πεζικού και πυροβολικού. Κεντρικό ρόλο είχε ο διοικητής της Μεραρχίας, υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, ο οποίος επέλεξε να στηρίξει την άμυνα στην περιοχή της Ελαίας, του σημερινού Καλπακίου.

Η προετοιμασία πριν από την εισβολή

Η κατάληψη της Αλβανίας από τη φασιστική Ιταλία, τον Απρίλιο του 1939, δημιούργησε άμεση απειλή στα βορειοδυτικά σύνορα της Ελλάδας. Το ελληνικό επιτελείο έπρεπε πλέον να σχεδιάζει την αντιμετώπιση τόσο της Ιταλίας όσο και της ενδεχόμενης βουλγαρικής απειλής. Στην Ήπειρο, την ευθύνη ανέλαβε η ανεξάρτητη, ενισχυμένη 8η Μεραρχία, με έδρα τα Ιωάννινα.

Η επιλογή του Καλπακίου συνδεόταν με τον ελληνικό αμυντικό σχεδιασμό. Το αρχικό σχέδιο ΙΒ προέβλεπε άμυνα στη γραμμή Άραχθος–Ζυγός Μετσόβου, με παραχώρηση σημαντικού τμήματος της Ηπείρου. Καθώς όμως προχωρούσε η προετοιμασία, το σχέδιο ΙΒα προέβλεψε άμυνα στην προωθημένη γραμμή Καλαμάς–Ελαία–Γκαμήλα–Σμόλικας.

Το Γενικό Επιτελείο είχε αφήσει στον Κατσιμήτρο την πρωτοβουλία επιλογής της αμυντικής τοποθεσίας. Εκείνος επέλεξε την Ελαία–Καλαμά, όπου οι θέσεις είχαν οργανωθεί από τα μέσα του 1939, αξιοποιώντας τα υψώματα και τις διαβάσεις του ποταμού. Η διατήρηση της τοποθεσίας προστάτευε τις προσβάσεις προς τα Ιωάννινα και τις διαβάσεις προς τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία.

Στην τοπική ιστορική καταγραφή του Δήμου Πωγωνίου αναφέρονται οι αμυντικές θέσεις στην Γκραμπάλα, την Ασόνισσα, τη Βελλά και τα Γρεμισιά. Στη Βελλά διασώζονται ίχνη χαρακωμάτων, κατάλοιπα της προετοιμασίας που προηγήθηκε των συγκρούσεων.

Οι δυνάμεις των δύο πλευρών

Στο μέτωπο της Ηπείρου, η ενισχυμένη 8η Μεραρχία του Χαράλαμπου Κατσιμήτρου διέθετε συνολικά περίπου 35.000 άνδρες, σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Η δύναμη αυτή ήταν κατανεμημένη στους επιμέρους τομείς ευθύνης της και δεν πολέμησε ολόκληρη στον στενό χώρο του Καλπακίου.

Απέναντί της βρισκόταν το 25ο ιταλικό Σώμα Στρατού, με περίπου 41.200 άνδρες και 90 άρματα μάχης, σύμφωνα με τη μελέτη της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού. Περιλάμβανε τη Μεραρχία Πεζικού «Φερράρα», την Τεθωρακισμένη Μεραρχία «Κενταύρων», τη Μεραρχία «Σιένα» και τη Μεραρχία Ιππικού. Οι αριθμοί αφορούν την ευρύτερη περιοχή επιχειρήσεων της Ηπείρου, όχι αποκλειστικά τους επιτιθέμενους στο Καλπάκι.

Την κύρια επίθεση προς την Ελαία ανέλαβε η «Φερράρα», με ενίσχυση αρμάτων της «Κενταύρων». Η «Σιένα» επιχειρούσε από την κατεύθυνση Δελβίνου–Φιλιατών, ενώ το ιππικό κινούνταν στον παραλιακό άξονα προς Ηγουμενίτσα και Πρέβεζα.

Η ελληνική δύναμη που υπερασπίστηκε το Καλπάκι δεν διέθετε άρματα μάχης. Η αντιμετώπιση των ιταλικών τεθωρακισμένων στηρίχθηκε στα πυρά του πυροβολικού, στα αντιαρματικά μέσα, στα εμπόδια και στην αξιοποίηση του εδάφους.

Η αμυντική τακτική: Το έδαφος ως πλεονέκτημα

Με την εισβολή της 28ης Οκτωβρίου, τα ελληνικά τμήματα προκαλύψεως αντιστάθηκαν στη μεθόριο και στη συνέχεια συμπτύχθηκαν στις προκαθορισμένες θέσεις τους, επιβραδύνοντας την προώθηση των Ιταλών. Η υποχώρηση προς την κύρια αμυντική τοποθεσία αποτελούσε μέρος του σχεδίου.

Η γραμμή Καλαμά–Ελαία–Γκραμπάλα–Κλέφτης συγκέντρωσε τις δυνάμεις που θα αντιμετώπιζαν την επίθεση. Η άμυνα στηρίχθηκε σε μια προετοιμασμένη τοποθεσία, όπου τα υψώματα, οι στενές προσβάσεις και ο Καλαμάς περιόριζαν τις δυνατότητες κίνησης των επιτιθέμενων. Το ύψωμα του Καλπακίου έλεγχε τον οδικό άξονα προς τα Ιωάννινα, γεγονός που εξηγεί την επιμονή των Ιταλών να το καταλάβουν.

Στην αντιαρματική άμυνα συνδυάστηκαν τα πυρά του πυροβολικού με τεχνητά εμπόδια, τάφρους και ναρκοπέδιο. Έτσι αναχαιτίστηκε η επίθεση αρμάτων της 3ης Νοεμβρίου προς το Καλπάκι. Το φυσικό περιβάλλον δυσκόλεψε επίσης τις ιταλικές επιχειρήσεις: άρματα που επιχείρησαν να διαβούν τον Καλαμά ακινητοποιήθηκαν στο ελώδες έδαφος.

Η άμυνα περιλάμβανε και αντεπιθέσεις για την αποκατάσταση των θέσεων που χάνονταν. Η ανακατάληψη της Γκραμπάλας, μετά τις προσωρινές ιταλικές επιτυχίες, δείχνει πόσο κρίσιμη ήταν η άμεση αντίδραση του πεζικού. Η επιτυχία στηρίχθηκε στον συνδυασμό προετοιμασίας, αξιοποίησης του εδάφους, πυρών υποστήριξης και τοπικών αντεπιθέσεων.

Οι επιθέσεις και ο αγώνας στην Γκραμπάλα

Η κύρια ιταλική επίθεση εκδηλώθηκε στις 2 Νοεμβρίου, με αεροπορικούς βομβαρδισμούς, πυρά πυροβολικού και προώθηση του πεζικού. Το ιταλικό σχέδιο προέβλεπε την κατάληψη του κόμβου της Ελαίας από τις μεραρχίες «Φερράρα» και «Κενταύρων», με υποστήριξη επιχειρήσεων από τη Θεσπρωτία.

Η Γκραμπάλα αποτέλεσε ένα από τα σκληρότερα πεδία της αναμέτρησης. Τη νύχτα της 2ας Νοεμβρίου, ιταλικά και αλβανικά τμήματα κατέλαβαν προσωρινά το ύψωμα. Τα ξημερώματα της επομένης, οι ελληνικές δυνάμεις το ανακατέλαβαν.

Στις 3 Νοεμβρίου, 50–60 ιταλικά άρματα, πλαισιωμένα από περίπου 80 μοτοσικλετιστές, επιτέθηκαν προς το ύψωμα του Καλπακίου. Το ελληνικό πυροβολικό, οι αντιαρματικές τάφροι και το ναρκοπέδιο συνέβαλαν στην αναχαίτισή τους. Η υπεροχή των επιτιθέμενων σε τεθωρακισμένα και αεροπορία δεν μετατράπηκε σε διάσπαση της άμυνας.

Στις 7 Νοεμβρίου η Γκραμπάλα δέχθηκε νέα επίθεση και καταλήφθηκε ξανά προσωρινά. Τμήματα του 15ου Συντάγματος Πεζικού την επανέφεραν υπό ελληνικό έλεγχο. Η διατήρησή της είχε ιδιαίτερη σημασία για την αντοχή της αμυντικής τοποθεσίας.

Το πυροβολικό και ο Δημήτριος Κωστάκης

Το ελληνικό πυροβολικό υποστήριξε την άμυνα του πεζικού, πλήττοντας τις ιταλικές δυνάμεις στους χώρους συγκέντρωσης και κατά την προώθησή τους προς τις ελληνικές θέσεις. Στις 2 Νοεμβρίου, τα πυρά του συνέβαλαν στην απόκρουση της επίθεσης της Μεραρχίας «Φερράρα» στην Ελαία. Την επομένη, σε συνδυασμό με τα αντιαρματικά εμπόδια, αναχαίτισαν την επίθεση των ιταλικών αρμάτων προς το ύψωμα του Καλπακίου.

Στην προσπάθεια αυτή συμμετείχε και η Ι Μοίρα Ορειβατικού Πυροβολικού της 8ης Μεραρχίας, με διοικητή τον ταγματάρχη Δημήτριο Κωστάκη, ο οποίος είχε ανακληθεί στην υπηρεσία τον Αύγουστο του 1940 ως έφεδρος εκ μονίμων. Η δράση του εντασσόταν στη συνολική υποστήριξη που παρείχαν οι μονάδες πυροβολικού στα αμυνόμενα τμήματα, συμβάλλοντας στην αναχαίτιση των επιθέσεων και στη διατήρηση της τοποθεσίας.

Γιατί ήταν κρίσιμη η μάχη

Μέχρι τις 8 Νοεμβρίου οι Ιταλοί δεν είχαν διασπάσει την τοποθεσία. Από τις 9 Νοεμβρίου πέρασαν σε άμυνα στον τομέα Νεγράδων, ενώ στη Θεσπρωτία άρχισαν να συμπτύσσονται. Η 8η Μεραρχία είχε συγκρατήσει το 25ο ιταλικό Σώμα Στρατού και το είχε υποχρεώσει να αναστείλει τις επιθετικές επιχειρήσεις, περιμένοντας ενισχύσεις.

Η σημασία του Καλπακίου εντάσσεται στην ευρύτερη αποτυχία της εισβολής κατά τις πρώτες εβδομάδες. Παράλληλα με τις επιχειρήσεις στην Πίνδο και τη Δυτική Μακεδονία, η άμυνα στην Ήπειρο συνέβαλε στην ανατροπή των αρχικών ιταλικών σχεδιασμών. Η επίσημη ιστορία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού καταγράφει ότι, μέσα σε δεκαεπτά ημέρες, οι ελληνικές δυνάμεις κατόρθωσαν να ανακόψουν τις επιθετικές ενέργειες των Ιταλών και να αναλάβουν επιχειρήσεις για την απώθησή τους από το ελληνικό έδαφος.

Η γενική ελληνική αντεπίθεση άρχισε στις 14 Νοεμβρίου. Το Καλπάκι είχε ήδη εκπληρώσει τον βασικό αμυντικό του σκοπό: ο δρόμος προς τα Ιωάννινα δεν είχε ανοίξει για τις δυνάμεις εισβολής.

Οι ανθρώπινες απώλειες

Ο αμυντικός αγώνας είχε κόστος. Για το διάστημα από την 1η έως την 5η Νοεμβρίου 1940, οι καταγεγραμμένες απώλειες της 8ης Μεραρχίας ανέρχονται σε 60 νεκρούς —3 αξιωματικούς και 57 οπλίτες— και 208 τραυματίες —5 αξιωματικούς και 203 οπλίτες. Ο απολογισμός αφορά τη δράση της Μεραρχίας και όχι αποκλειστικά τις συγκρούσεις στον στενό χώρο του Καλπακίου, ενώ δεν καλύπτει ολόκληρη την περίοδο της μάχης, από τις 2 έως τις 8 Νοεμβρίου.

Για την ιταλική πλευρά, ο απολογισμός που αποδίδεται στον στρατηγό Πράσκα καταγράφει 371 νεκρούς —17 αξιωματικούς και 354 οπλίτες—, 1.199 τραυματίες —65 αξιωματικούς και 1.134 οπλίτες— και 658 αγνοουμένους —10 αξιωματικούς και 648 οπλίτες. Η πηγή δεν προσδιορίζει με σαφήνεια τη χρονική και γεωγραφική έκταση των στοιχείων, επομένως, επίσης δεν μπορούν να αποδοθούν αποκλειστικά στις συγκρούσεις στον στενό χώρο του Καλπακίου.

Τα ίχνη της μάχης στον τόπο

Η ιστορία αποτυπώνεται σήμερα στο Στρατιωτικό Μουσείο Πολέμου 1940–41, που εγκαινιάστηκε στις 28 Οκτωβρίου 1975. Στις συλλογές του περιλαμβάνονται ελληνικά και ιταλικά όπλα, στρατιωτικές ενδυμασίες, μετάλλια και φωτογραφικό υλικό.

Σε κοντινή απόσταση βρίσκεται η σπηλιά που χρησιμοποιήθηκε ως τακτικό στρατηγείο του Κατσιμήτρου. Πάνω από τον οικισμό, στον λόφο Σειλητούρια, βρίσκεται το μπρούτζινο μνημείο του Έλληνα Μαχητή του 1940–41, έργο του γλύπτη Λάζαρου Λαμέρα, του 1966. Το μουσείο, το στρατηγείο και τα σωζόμενα ίχνη των οχυρώσεων επιτρέπουν στον επισκέπτη να συνδέσει την ιστορική αφήγηση με το ίδιο το πεδίο της μάχης.

Ιστορική επιμέλεια: Δημοσθένης Παπαβασιλείου Γκόρος, Ιστορικός

Δημοσιογραφική επιμέλεια: Βάσω Γκόρου, ΕΡΤ Ιωαννίνων

Πηγές:

Γενικό Επιτελείο Στρατού — Πύλη Ενημέρωσης Προσωπικού: «Μάχη Πίνδου–Ελαίας–Καλαμά (28 Οκτωβρίου–13 Νοεμβρίου 1940)». Για τον σχεδιασμό, τις δυνάμεις, τις επιχειρήσεις και την έκβαση της μάχης.

Προεδρία της Δημοκρατίας: «Ευζωνικά Σώματα – Πολεμική Δράση: Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος». Για τη διάταξη της άμυνας, τη συμμετοχή των Ευζώνων και τη γενική αντεπίθεση.

Γενικό Επιτελείο Στρατού — «Στρατός & Ενημέρωση», Ιούλιος–Αύγουστος–Σεπτέμβριος 2009: «Μάχη Ελαίας (Καλπάκι)–Καλαμά», σ. 50–52. Για τις επιχειρήσεις και τη δύναμη του 25ου ιταλικού Σώματος Στρατού στην Ήπειρο: περίπου 41.200 άνδρες και 90 άρματα μάχης. army.gr

Γενικό Επιτελείο Στρατού — Πύλη Ενημέρωσης Προσωπικού: «Επιφανείς πυροβολητές», σ. 7, «Τχης (ΠΒ) Δημήτριος Κωστάκης». Για την ανάκλησή του στην υπηρεσία τον Αύγουστο του 1940 και την τοποθέτησή του ως διοικητή της Ι Μοίρας Ορειβατικού Πυροβολικού της 8ης Μεραρχίας.

Δήμος Πωγωνίου: «Καλπάκι» και «Στρατιωτικό Μουσείο Πολέμου 1940–41 Καλπακίου». Για τις οχυρώσεις, το στρατηγείο, το μουσείο και το μνημείο.

Ένωση Αποστράτων Αξιωματικών Ναυτικού — περιοδικό «Θαλασσινοί Απόηχοι»: «Η μάχη του Καλπακίου», του υποπλοιάρχου (Ε) ε.α. Αναστάσιου Βυτινίδη ΠΝ, τεύχος 172, Ιανουάριος–Φεβρουάριος 2023, σ. 22. Για την επίθεση 50–60 ιταλικών αρμάτων στο Καλπάκι στις 3 Νοεμβρίου 1940 και τις καταγεγραμμένες ανθρώπινες απώλειες.

Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού — αγγλική συνοπτική ιστορία του πολέμου: «Abridged History of the Greek–Italian and Greek–German War 1940–1941», κεφάλαιο 2, παράγραφοι 50 και 55. Για τις οδηγίες του ΓΕΣ και την πρωτοβουλία επιλογής της αμυντικής τοποθεσίας. Αναδημοσίευση στον ιστότοπο «Θέματα Στρατιωτικής Ιστορίας».