Η ιστορία της γυναίκας, που αμφισβήτησε τις παραδοσιακές μορφές εκπαίδευσης κι άλλαξε τον τρόπο, με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την παιδική ηλικία, την ανάπτυξη και τις δυνατότητες κάθε ανθρώπου
Το όνομα της είναι συνώνυμο μιας ολόκληρης παιδαγωγικής φιλοσοφίας, που έμελλε να αλλάξει τον τρόπο, με τον οποίο ο κόσμος αντιλαμβάνεται την παιδική ηλικία και τις ανάγκες της. Η Μαρία Μοντεσσόρι, όμως, δεν χωρά μέσα σε μόνο ένα τίτλο. Πίσω από τη “Μέθοδο Μοντεσσόρι”, πέρα από την εμβληματική παιδαγωγό, υπάρχει μια γυναίκα που δεν σταμάτησε ποτέ να διεκδικεί και πλήρωσε με μεγάλο προσωπικό κόστος το τίμημα της ανεξαρτησίας της.
Η ιστορία της μοιάζει παράδοξη για τα δεδομένα των καιρών της. Όσο περισσότερο αμφισβητούσε τα στεγανά που περιόριζαν τις γυναίκες, τα παιδιά και την εκπαίδευση τους, τόσο περισσότερο διεύρυνε τα όρια του κόσμου γύρω της: γιατρός σε έναν αυστηρά ανδροκρατούμενο χώρο, επιστήμονας που αντιμετώπισε το παιδί ως αντικείμενο σοβαρής παρατήρησης και μελέτης, πρωτοπόρος της εκπαίδευσης, υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών και των παιδιών, ακτιβίστρια της ειρήνης και ταυτόχρονα, μια ανύπαντρη μητέρα σε μια κοινωνία, που δεν ήταν διατεθειμένη να της προσφέρει ούτε την κοινωνική αποδοχή ούτε την ελευθερία της.
Μια γυναίκα μπροστά από την εποχή της
Γεννημένη σαν σήμερα, στις 31 Αυγούστου 1870, στο Κιαραβάλε, ένα χωριό κοντά στην Αγκόνα, η Μαρία Μοντεσσόρι στάθηκε μια γυναίκα πολύ μπροστά από την εποχή της. Η μητέρα της, ήταν δασκάλα στο σχολείο που εξυπηρετούσε τους τα παιδιά των εργαζόμενων στο κρατικό εργοστάσιο καπνού, που διηύθυνε ο πατέρας της. Εκείνη ενθάρρυνε τη φιλοδοξία της κόρης της να σπουδάσει αρχικά φυσικές επιστήμες, με στόχο ένα πτυχίο μηχανικού κι ύστερα Ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης, όπου λόγω φύλου αντιμετώπισε την εχθρότητα συμφοιτητών και καθηγητών της.
Το 1896 έγινε μια από τις πρώτες γυναίκες γιατρούς στην Ευρώπη -κι έδωσε ομιλία στο Διεθνές Συνέδριο για τα Δικαιώματα των Γυναικών στο Βερολίνο. Πήρε πτυχίο με τιμητικές διακρίσεις και τις ειδικότητες της παιδιάτρου και της ψυχιάτρου κι άμεσα διορίστηκε βοηθός στην Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου, όπου τα εκπαιδευτικά προβλήματα των παιδιών με αναπτυξιακές διαταραχές τράβηξαν το ενδιαφέρον της. Παρατηρώντας τις συμπεριφορές τους, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν δεν ήταν ψυχιατρικής αλλά παιδαγωγικής φύσης.
Έχοντας μελετήσει τα έργα του Ζαν-Μαρκ Ιτάρ και του Εντουάρ Σεγκέν -Γάλλων ψυχιάτρων του 19ου αιώνα- κι ενώ παράλληλα διεύρυνε την εκπαίδευση της στην ανθρωπολογία και την ψυχολογία, άρχισε να αναπτύσσει μια δική της μέθοδο εκπαίδευσης, που έφερε εντυπωσιακά αποτελέσματα στους μαθητές της.
Ο αποχωρισμός με τον γιο της
Μέσα σε αυτή την περίοδο σπουδών, ταξιδιών και διαλέξεων για τα δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών, γεννήθηκε το 1898 ο γιος της, Μάριο Μοντεσάνο Μοντεσσόρι. Αρνήθηκε να παντρευτεί τον πατέρα του, σύντροφο και συνάδελφό της, Τζουζέπε Μοντεσάνο, γνωρίζοντας πως ένας γάμος θα έβαζε τέλος στην καριέρα της.
Συμφώνησαν να μεγαλώσουν μαζί το παιδί χωρίς να παντρευτούν ποτέ, όταν όμως εκείνος ερωτεύτηκε και παντρεύτηκε άλλη γυναίκα, η Μοντεσσόρι επέλεξε να μεγαλώσει ο Μάριο μακριά της, σε μια οικογένεια της επιλογής της στην επαρχία.
Σύμφωνα με το βιβλίο “Μαρία Μοντεσσόρι. Δασκάλα μιας νέας εποχής” της Λάουρα Μπαλντίνι, αυτή ήταν η μεγάλη θυσία της γυναίκας πίσω από την δυναμική και δραστήρια παιδαγωγό: το γεγονός ότι αποχωρίστηκε τον μοναχογιό της στα πρώτα, κρίσιμα χρόνια του, καθώς δεχόταν αδιανόητες πιέσεις από την κοινωνία της εποχής.
Ο Μάριο ενώθηκε ξανά με τη μητέρα του 15 χρόνια μετά, αρχικά ως μαθητής κι αργότερα ως στενός συνεργάτης της. Παρέμεινε στο πλευρό της για δεκαετίες αφοσιωμένης συνεργασίας, η οποία έληξε μόνο με τον θάνατό της.
Στον “πυρετό” της Μοντεσσόρι
Η φήμη της Μαρίας Μοντεσσόρι εκτοξεύτηκε μετά την ίδρυση του πρώτου “Οίκου των Παιδιών” (Casa dei Bambini) το 1907 στο Σαν Λορέντζο -μία από τις πιο υποβαθμισμένες περιοχές της Ρώμης- για παιδιά φτωχών οικογενειών, που θεωρούνταν “ανεπίδεκτα μαθήσεως”. Η μελέτη αυτής της πρώτης τάξης, αλλά και εκείνων που ακολούθησαν, οδήγησαν στη συγγραφή του βιβλίου “Η ανακάλυψη του παιδιού”, ένα από τα πιο διάσημα έργα της.
Σύντομα τα επιτεύγματά της διαδόθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο. Το 1909 εγκαινίασε το πρώτο διεθνές σεμινάριο για εκπαιδευτικούς πάνω σε αυτό που έγινε γνωστό ως “Μέθοδος Μοντεσσόρι”, το οποίο προσέλκυσε ανθρώπους από κάθε γωνιά της Γης. Ο “πυρετός της Μοντεσσόρι” είχε κατακτήσει τον κόσμο κι έδειχνε πλέον αναπόφευκτο ότι η μέθοδος που εμπνεύστηκε θα αντικαθιστούσε το παραδοσιακό εκπαιδευτικό μοντέλο σε ελάχιστο χρόνο.
Η φιλοσοφία της συνοψίζεται στη φράση “ποτέ μην βοηθάς ένα παιδί σε μια εργασία όπου νιώθει ότι μπορεί να πετύχει”. Σύμφωνα με τη μέθοδο Μοντεσσόρι, το παιδί συμμετέχει στη γνώση και με τις πέντε αισθήσεις του, ενώ ο παιδαγωγός δεν επιβάλλεται ποτέ με φωνές ή απειλές. Σε μια εποχή που οι γονείς και οι δάσκαλοι είχαν περισσότερο ρόλο δεσμοφύλακα, αντιλήφθηκε ότι ένα καταπιεσμένο παιδί δεν μπορεί να αναπτυχθεί διανοητικά κι ενθάρρυνε τους ενήλικες να μην παρεμβαίνουν πολύ γρήγορα, να καθοδηγούν χωρίς να δίνουν λύση, ώστε να δίνουν χρόνο στο παιδί να μάθει να εμπιστεύεται τις δικές του δυνάμεις.
Η σύγκρουση με τον φασισμό
Μεγάλο μέρος της μετέπειτα ζωής της αφιερώθηκε στα ταξίδια, στην ίδρυση σχολείων, στη συγγραφή και στη διάδοση της μεθόδου και της φιλοσοφίας της σε ολόκληρο τον κόσμο. Έγινε δεκτή με ενθουσιασμό σε όλη την Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες κι ήρθε σε επαφή με σημαντικές προσωπικότητες της εποχής όπως ο Μαχάτμα Γκάντι και ο Σίγκμουντ Φρόιντ.
Στην Ιταλία, ο Μουσολίνι υπήρξε θερμός υποστηρικτής της, όμως η σταθερή άρνηση της να ενσωματώσει στην εκπαιδευτική της μέθοδο τις αρχές του φασισμού οδήγησε στο αναγκαστικό κλείσιμο όλων των σχολείων Μοντεσσόρι στη χώρα. Η ίδια αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα της και να παραμείνει για ένα διάστημα στην Ισπανία, στην Ολλανδία και για έξι χρόνια στην Ινδία.
Εκείνη την περίοδο ανέπτυξε το έργο Education for Peace (“Εκπαίδευση για την Ειρήνη”), μέσα από το οποίο εξέφραζε την πεποίθηση ότι η εκπαίδευση αποτελεί το μόνο πραγματικό μέσο για την εξάλειψη του πολέμου.
Επέστρεψε στην Ιταλία το 1947, με τον γιο της Μάριο ύστερα από απουσία δεκατριών ετών. Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής της μαζί του στην Ολλανδία, όπου άφησε την τελευταία της πνοή στις 6 Μαΐου 1952 σε ηλικία 81 ετών.
Υπέρμαχος ενός καλύτερου κόσμου
Πέρα από την παιδαγωγική της δράση, από νωρίς στη ζωή της άρχισε να αγωνίζεται για τα δικαιώματα των γυναικών και την ειρήνη, ενώ προτάθηκε τρεις φορές για το Νόμπελ Ειρήνης, το 1949, το 1951 και το 1952.
Σχεδόν έναν αιώνα μετά, η κληρονομιά της Μαρίας Μοντεσσόρι δεν μετριέται σε αίθουσες σχολείων που φέρουν το όνομά της, αλλά στην πεποίθηση ότι η εκπαίδευση δεν είναι απλώς μετάδοση γνώσεων. Είναι ένας τρόπος να καλλιεργηθεί η ανεξαρτησία, η αυτοπεποίθηση, η υπευθυνότητα και ο σεβασμός. Είναι η δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου.
Κι ίσως ο ευκολότερος τρόπος για να συνοψίσει κανείς το έργο της ζωής της είναι να παραθέσει τη φράση της: «Οι άνθρωποι που διδάσκουν μπορούν μόνο να βοηθήσουν το μεγάλο έργο που επιτελείται, όπως οι υπηρέτες βοηθούν τον κύριό τους. Κάνοντάς το αυτό, θα γίνουν μάρτυρες της αποκάλυψης της ανθρώπινης ψυχής και της ανάδυσης ενός Νέου Ανθρώπου, ο οποίος δεν θα είναι θύμα των γεγονότων, αλλά θα έχει τη διαύγεια να κατευθύνει και να διαμορφώσει το μέλλον της κοινωνίας».