Γράφει η Καβαλιώτη Δανάη, Κοινωνιολόγος, Εγκληματολόγος (MSc), Επικεφαλής Ερευνών και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων CSI Institute.
Όταν η ευκαιρία μετατρέπεται σε απάτη
Ένα επώνυμο ζευγάρι αθλητικά παπούτσια με έκπτωση 80%. Ένα κινητό τελευταίας τεχνολογίας στη μισή τιμή. Ένα ηλεκτρονικό κατάστημα με επαγγελματική εμφάνιση, δεκάδες θετικές αξιολογήσεις και υποσχέσεις για άμεση παράδοση. Ο καταναλωτής ολοκληρώνει την αγορά μέσα σε λίγα λεπτά, όμως το προϊόν δεν φτάνει ποτέ. Το ηλεκτρονικό κατάστημα εξαφανίζεται και μαζί του χάνονται και τα χρήματα.
Τα ψεύτικα ηλεκτρονικά καταστήματα (fake e-shops) αποτελούν σήμερα μια από τις πιο διαδεδομένες μορφές κυβερνοαπάτης. Δεν πρόκειται μόνο για οικονομική εξαπάτηση, αλλά για μια μορφή εγκληματικότητας που εκμεταλλεύεται την εμπιστοσύνη των πολιτών και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί πλέον η ψηφιακή αγορά.
Οι εγκληματίες δεν “χακάρουν” υπολογιστές, αλλά ανθρώπους
Η σύγχρονη εικόνα του κυβερνοεγκλήματος απέχει πολύ από το στερεότυπο του χάκερ που παραβιάζει πολύπλοκα συστήματα. Οι δράστες δημιουργούν πειστικά ηλεκτρονικά καταστήματα, αντιγράφουν την αισθητική γνωστών επιχειρήσεων, προωθούν διαφημίσεις μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και αξιοποιούν ακόμη και την τεχνητή νοημοσύνη για να κάνουν τις απάτες τους πιο αξιόπιστες.
Η επιτυχία τους, ωστόσο, δεν οφείλεται μόνο στην τεχνολογία. Βασίζεται, κυρίως στην κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Οι υπερβολικά χαμηλές τιμές, η αίσθηση “μοναδικής προσφοράς” και η πίεση για άμεση αγορά ενεργοποιούν ψυχολογικούς μηχανισμούς που μειώνουν την κριτική σκέψη.
Η κοινωνική διάσταση της ψηφιακής εμπιστοσύνης
Η ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου βασίζεται σε ένα θεμελιώδες στοιχείο : την εμπιστοσύνη.
Όπως υποστήριξε ο Anthony Giddens, οι σύγχρονες κοινωνίες λειτουργούν μέσα από “αφηρημένα συστήματα εμπιστοσύνης”, στα οποία οι πολίτες βασίζονται καθημερινά χωρίς να γνωρίζουν προσωπικά όσους βρίσκονται πίσω από αυτά.
Ακριβώς αυτή την εμπιστοσύνη εκμεταλλεύονται τα ψεύτικα e-shops. Κάθε επιτυχημένη απάτη δεν προκαλεί μόνο οικονομική ζημία, αλλά υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις ψηφιακές συναλλαγές και ενισχύει το αίσθημα ανασφάλειας απέναντι στην τεχνολογία.
Τι εξηγεί η εγκληματολογία
Η Θεωρία της Ρουτίνας των Δραστηριοτήτων (Routine Activity Theory) των Cohen και Felson εξηγεί εύστοχα το φαινόμενο. Ένα έγκλημα πραγματοποιείται όταν συναντώνται ένας παρακινημένος δράστης, το κατάλληλο για εκείνον θύμα και η απουσία αποτελεσματικής προστασίας. Στην περίπτωση των ψεύτικων ηλεκτρονικών καταστημάτων, ο δράστης μπορεί να βρίσκεται οπουδήποτε στον κόσμο, του θύμα είναι κάθε χρήστης του διαδικτύου και η προστασία συχνά περιορίζεται στην ικανότητα του ίδιου του καταναλωτή να αναγνωρίσει τα προειδοποιητικά σημάδια.
Παράλληλα, η Θεωρία της Ορθολογικής Επιλογής δείχνει ότι το συγκεκριμένο έγκλημα εξαπλώνεται τόσο γρήγορα: προσφέρει υψηλό οικονομικό κέρδος, χαμηλό κόστος οργάνωσης και σχετικά μικρό κίνδυνο εντοπισμού, ιδιαίτερα όταν οι δράστες δρουν διασυνοριακά.
Η καλύτερη άμυνα παραμένει η ενημέρωση
Η αντιμετώπιση του φαινομένου δεν εξαρτάται μόνο από τις διωκτικές αρχές ή εταιρείες κυβερνοασφάλειας, Προϋποθέτει την ανάπτυξη ψηφιακού εγγραμματισμού και κριτικής σκέψης. Ο καταναλωτής οφείλει να αντιμετωπίζει με επιφύλαξη τις εξαιρετικά χαμηλές τιμές, να ελέγχει την αξιοπιστία του ηλεκτρονικού καταστήματος, τα στοιχεία επικοινωνίας και να προτιμά ασφαλείς τρόπους πληρωμής που προσφέρουν προστασία σε περίπτωση απάτης.
Στην ψηφιακή εποχή, η ασφάλεια είναι ένα πρωτίστως κοινωνικό ζήτημα και μετά τεχνικό. Όσο οι εγκληματίες επενδύουν στην κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, τόσο η αποτελεσματικότερη άμυνα θα παραμένει η ενημέρωση, η κριτική σκέψη και η υπεύθυνη ψηφιακή συμπεριφορά.
Πηγές
https://www.enisa.europa.eu/news/enisa-news/tips-for-cybersecurity-when-buying-and-selling-online
https://www.europol.europa.eu/crime-areas/online-fraud-schemes
https://www.europol.europa.eu/crime-areas/online-fraud-schemes/fraud-against-payment-systems
https://www.eurojust.europa.eu/news/large-scale-fraud-using-trusted-online-seller-accounts-uncovered
https://commission.europa.eu/digital-life/protecting-you-when-buying-online
https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/ECTI_STU%282026%29772655