Απαγορεύουν τα βιβλία της, εκτοξεύονται οι πωλήσεις της και η Σάλι Ρούνεϊ φαίνεται ξαφνικά «επικίνδυνη» για τη Βρετανία. Γιατί;
Η Σάλι Ρούνεϊ, μία από τις πιο επιτυχημένες συγγραφείς της σύγχρονης γενιάς, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας έντονης αντιπαράθεσης που ξεπερνά τα όρια της λογοτεχνίας και αγγίζει την πολιτική και την ελευθερία της έκφρασης. Η δημόσια στάση της υπέρ της Παλαιστίνης έχει προκαλέσει αντιδράσεις, αναδεικνύοντας τις εντάσεις που δημιουργούνται όταν οι προσωπικές πεποιθήσεις ενός δημιουργού συγκρούονται με τις πολιτικές αποφάσεις και το νομικό πλαίσιο.
Η απόφαση του βρετανικού εκδοτικού οίκου Faber να διακόψει την προμήθεια των βιβλίων της, καθώς και η αυξημένη ζήτηση για τα εναπομείναντα αντίτυπα, έδωσαν νέα διάσταση στην υπόθεση. Πέρα από τις εκδοτικές και εμπορικές συνέπειες, η συζήτηση στρέφεται πλέον σε ένα ουσιαστικό ερώτημα: πόσο ελεύθερος μπορεί να παραμείνει ο λόγος όταν έρχεται αντιμέτωπος με τη νομοθεσία, την πολιτική εξουσία και τις πιέσεις της αγοράς;
Ποια είναι η Σάλι Ρούνεϊ;
Γεννημένη το 1991 στο Κάσλμπαρ της Ιρλανδίας, σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Trinity College του Δουβλίνου και συνέχισε τις σπουδές της στην αμερικανική λογοτεχνία. Έγινε ευρέως γνωστή με το πρώτο της μυθιστόρημα, Συζητήσεις με φίλους (2017), ενώ το δεύτερο βιβλίο της, Κανονικοί Άνθρωποι (2018), γνώρισε μεγάλη διεθνή επιτυχία και μεταφέρθηκε στην τηλεόραση. Στα έργα της εξερευνά τον έρωτα, τη φιλία, τις κοινωνικές ανισότητες και τις δυσκολίες των ανθρώπινων σχέσεων. Θεωρείται μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες φωνές της ιρλανδικής λογοτεχνίας.
Η Σάλι Ρούνεϊ δεν έκρυψε ποτέ τις αριστερές πολιτικές της πεποιθήσεις. Η στάση της απέναντι στην Παλαιστίνη απέκτησε νέες διαστάσεις μετά την απαγόρευση της οργάνωσης Palestine Action στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 2025, και την απόφασή της να συνεχίσει να τη στηρίζει παρά τις πιθανές νομικές συνέπειες.
Η συγγραφέας είχε δηλώσει ότι ήταν διατεθειμένη να διαθέσει έσοδα από τα βιβλία της και τις τηλεοπτικές διασκευές τους για τον παλαιστινιακό αγώνα. Η τοποθέτησή της προκάλεσε αντιδράσεις, καθώς η βρετανική κυβέρνηση είχε εντάξει την Palestine Action στην αντιτρομοκρατική νομοθεσία, μετά από ενέργεια ακτιβιστών σε στρατιωτική αεροπορική βάση. Έτσι, η υπόθεση έφερε στο προσκήνιο τη δύσκολη διάκριση ανάμεσα στην πολιτική διαμαρτυρία, την παράνομη δράση και τα όρια που μπορεί να θέτει ένα κράτος στην έκφραση πολιτικών θέσεων.
Η στάση της συγγραφέως δεν ξεκίνησε τότε. Το 2021 είχε αρνηθεί να παραχωρήσει τα δικαιώματα μετάφρασης του μυθιστορήματός της «Όμορφε κόσμε, πού είσαι» στον ισραηλινό εκδοτικό οίκο Modan, στο πλαίσιο της υποστήριξής της στο κίνημα BDS, που προωθεί μποϊκοτάζ, αποεπένδυση και κυρώσεις κατά του Ισραήλ. Η ίδια είχε διευκρινίσει ότι η απόφασή της αφορούσε συγκεκριμένες θεσμικές και οικονομικές συνεργασίες, όχι την εβραϊκή γλώσσα ή τους Ισραηλινούς αναγνώστες. Η μεταγενέστερη έκδοση του «Intermezzo» στα εβραϊκά από ανεξάρτητο εκδοτικό σχήμα ανέδειξε εκ νέου αυτή τη διάκριση.
Γιατί σταματά η διανομή των βιβλίων της Σάλι Ρούνεϊ;
Η εξέλιξη που αναζωπύρωσε τη συζήτηση τον Οκτώβριο του 2026 ήταν η διακοπή της προμήθειας των βιβλίων της στη βρετανική αγορά από τη Faber, με τη συγκατάθεση της ίδιας. Η απόφαση συνδέθηκε με ανησυχίες για τις πιθανές νομικές συνέπειες της καταβολής δικαιωμάτων στη συγγραφέα.
Δεν πρόκειται για επίσημη κρατική απαγόρευση των έργων της. Τα αντίτυπα που βρίσκονται ήδη στα βιβλιοπωλεία μπορούν να πωλούνται, αλλά ο συνήθης ανεφοδιασμός τους διακόπτεται. Η διάκριση έχει σημασία: ένα βιβλίο μπορεί να παραμείνει νόμιμο, αλλά να γίνει δυσκολότερο να φτάσει στο κοινό, όταν η διακίνησή του δημιουργεί νομικούς κινδύνους για τους εμπλεκόμενους.
Η αντίδραση των αναγνωστών ήταν άμεση. Σύμφωνα με στοιχεία της Nielsen BookScan που επικαλείται ο Guardian, την εβδομάδα μετά την ανακοίνωση της Faber πωλήθηκαν 4.531 αντίτυπα των βιβλίων της στο Ηνωμένο Βασίλειο, σημειώνοντας αύξηση 291% σε σχέση με την προηγούμενη εβδομάδα. Ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία ανέφεραν εξαντλήσεις αποθεμάτων, ενώ καταστήματα στην Ιρλανδία δέχονταν αυξημένες παραγγελίες από Βρετανούς αναγνώστες.
Η αυξημένη ζήτηση δείχνει ότι η δυσκολία πρόσβασης μπορεί να ενισχύσει το ενδιαφέρον για ένα έργο αντί να το περιορίσει. Για ορισμένους, η αγορά των βιβλίων αποτελεί έμπρακτη υποστήριξη προς τη συγγραφέα. Για άλλους, εκφράζει την ανησυχία τους για το προηγούμενο που δημιουργείται όταν οι πολιτικές επιλογές ενός δημιουργού επηρεάζουν τη διανομή του έργου του.
Οι συγγραφείς και το διακύβευμα της ελευθερίας της έκφρασης
Στο πλευρό της Σάλι Ρούνεϊ τάχθηκαν εκατοντάδες συγγραφείς και άνθρωποι του πολιτισμού, ανάμεσά τους η Ζέιντι Σμιθ, η Άνι Ερνό, η Αρουντάτι Ρόι, η Άλι Σμιθ και η Καμίλα Σάμσι, σύμφωνα με σχετικά δημοσιεύματα. Οι παρεμβάσεις τους εστιάζουν στην ελευθερία της έκφρασης και στον κίνδυνο επαγγελματικού αποκλεισμού εξαιτίας πολιτικών πεποιθήσεων.
Παράλληλα, η δικαστική διαμάχη για την απαγόρευση της Palestine Action παραμένει σύνθετη. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε την απαγόρευση παράνομη τον Φεβρουάριο του 2026, αλλά το Εφετείο ανέτρεψε την απόφαση τον Ιούνιο, διατηρώντας την σε ισχύ. Η εξέλιξη αποτυπώνει τη σύγκρουση ανάμεσα στην επίκληση της δημόσιας ασφάλειας και στις ανησυχίες για την αναλογικότητα των περιορισμών στην πολιτική δράση.
Το μέλλον των βιβλίων και τα όρια της διαφωνίας
Το επόμενο μυθιστόρημά της θα αποτελέσει κρίσιμη δοκιμασία για τον βρετανικό εκδοτικό χώρο. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τη Faber ή την εμπορική πορεία μιας επιτυχημένης συγγραφέα, αλλά και τη δυνατότητα των βιβλιοπωλείων να διαθέτουν έργα, των αναγνωστών να επιλέγουν τι θα διαβάσουν και των δημιουργών να εκφράζουν τις απόψεις τους χωρίς να απειλούνται με αποκλεισμό από την αγορά.
Οι εκδότες, βέβαια, καλούνται να λειτουργήσουν μέσα σε ένα συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο και να αξιολογήσουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν. Αυτό δεν αναιρεί την ανάγκη να εξεταστούν οι συνέπειες των περιορισμών στην πολιτιστική ζωή. Η απόφαση μιας επιχείρησης μπορεί να υπαγορεύεται από νομικές ανησυχίες, αλλά το αποτέλεσμά της επηρεάζει και την πρόσβαση του κοινού σε ένα λογοτεχνικό έργο.
Όταν η ελευθερία της έκφρασης δοκιμάζεται
Η πιο ανησυχητική πλευρά αυτής της ιστορίας δεν είναι αν η Σάλι Ρούνεϊ έχει δίκιο σε όλα όσα υποστηρίζει. Είναι το ενδεχόμενο να αρχίσουμε να θεωρούμε φυσιολογικό να περιορίζεται η κυκλοφορία ενός έργου εξαιτίας των πολιτικών πεποιθήσεων του ανθρώπου που το έγραψε.
Μπορούμε να διαφωνούμε με έναν συγγραφέα, να απορρίπτουμε τις απόψεις του και να κρίνουμε αυστηρά τις επιλογές του. Αυτό είναι μέρος μιας ελεύθερης κοινωνίας. Αντίθετα, όταν η διαφωνία μετατρέπεται σε μηχανισμό που περιορίζει την πρόσβαση στα έργα του, τότε το ζήτημα ξεπερνά το συγκεκριμένο πρόσωπο.
Δεν χρειάζεται, βέβαια, να την εξιδανικεύσουμε ούτε να την αντιμετωπίσουμε ως ηρωίδα που δεν κάνει λάθη. Η υπεράσπιση της ελευθερίας της έκφρασης δεν απαιτεί να συμφωνούμε με εκείνους που την επικαλούνται. Απαιτεί να είμαστε διατεθειμένοι να την υπερασπιστούμε ακόμη κι όταν οι απόψεις τους μάς ενοχλούν.
Και ίσως αυτό να εξηγεί καλύτερα από οτιδήποτε άλλο γιατί η υπόθεσή της προκαλεί τόσο μεγάλο θόρυβο. Η Σάλι Ρούνεϊ δεν είναι επικίνδυνη επειδή γράφει για περίπλοκες σχέσεις ή επειδή εκφράζει ριζοσπαστικές πολιτικές απόψεις. Είναι μια συγγραφέας που αρνήθηκε να αποδεχθεί ότι η δημόσια επιτυχία της προϋποθέτει πολιτική σιωπή.
Το αν θα δικαιωθεί πολιτικά είναι ένα διαφορετικό ερώτημα. Το αν πρέπει να μπορούμε να διαβάζουμε τα βιβλία της, να τα κρίνουμε και να διαφωνούμε μαζί της χωρίς να μετατρέπουμε τη λογοτεχνία σε παράπλευρη απώλεια μιας πολιτικής σύγκρουσης είναι το ερώτημα που αξίζει να μας απασχολεί.
Γιατί, τελικά, μια κοινωνία δεν αποδεικνύει πόσο ελεύθερη είναι όταν επιτρέπει να ακούγονται μόνο οι φωνές με τις οποίες συμφωνεί. Το αποδεικνύει όταν αντέχει να ακούει και τις υπόλοιπες.