Γράφει η Ελένη Χατζηδημητρίου,
Φοιτήτρια Ψυχολογίας ΕΚΠΑ
Από τον κόσμο των παιχνιδιών στον κόσμο των οθονών
Για περισσότερα από τριάντα χρόνια, η σειρά ταινιών Toy Story υπενθύμιζε σε μικρούς και μεγάλους τη σημασία του παιχνιδιού στην παιδική ηλικία. Οι αγαπημένοι χαρακτήρες συμβόλιζαν τη φαντασία, τη δημιουργικότητα και τους συναισθηματικούς δεσμούς που αναπτύσσουν τα παιδιά μέσα από το παιχνίδι.
Στο Toy Story 5 όμως, εμφανίζεται ένας νέος «αντίπαλος»: ένα tablet, το οποίο διεκδικεί την προσοχή του παιδιού από τα παραδοσιακά παιχνίδια. Η επιλογή αυτή δεν αποτελεί απλώς μια κινηματογραφική εξέλιξη αλλά αντικατοπτρίζει μια πραγματικότητα που βιώνουν ήδη πολλές οικογένειες. Η τεχνολογία έχει πλέον αποκτήσει μια σταθερή θέση στην παιδική καθημερινότητα και μεταμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά παίζουν, μαθαίνουν και ψυχαγωγούνται.
Όταν το παιχνίδι δεν χρειάζεται πια να «φανταστεί»
Η μεγαλύτερη αλλαγή που φέρνουν οι ψηφιακές συσκευές δεν είναι ότι αντικαθιστούν τα παιχνίδια, αλλά ότι αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο παίζουν τα παιδιά.
Ένα λούτρινο αρκουδάκι, μια κούκλα ή μερικά τουβλάκια δεν έχουν προκαθορισμένη ιστορία. Το παιδί καλείται να δημιουργήσει μόνο του τους χαρακτήρες, τους διαλόγους και τους κανόνες του παιχνιδιού. Αυτή η διαδικασία ενεργοποιεί τη συμβολική σκέψη, ενισχύει τη δημιουργικότητα και βοηθά στην ανάπτυξη δεξιοτήτων όπως η επίλυση προβλημάτων και η συναισθηματική έκφραση.
Αντίθετα, πολλές ψηφιακές εφαρμογές προσφέρουν ένα ήδη σχεδιασμένο περιβάλλον. Οι χαρακτήρες, οι ήχοι, οι στόχοι και οι ανταμοιβές είναι έτοιμοι με αποτέλεσμα το παιδί να χρειάζεται συχνά λιγότερη φαντασία για να συμμετάσχει στο παιχνίδι.
Γιατί οι οθόνες είναι τόσο ελκυστικές;
Δεν είναι τυχαίο ότι ένα tablet μπορεί να κερδίσει τόσο εύκολα την προσοχή ενός παιδιού.
Οι περισσότερες εφαρμογές σχεδιάζονται ώστε να προσφέρουν άμεση ανταμοιβή: έντονα χρώματα, κινούμενες εικόνες, ήχους και συνεχή ερεθίσματα που διατηρούν αμείωτο το ενδιαφέρον. Από ψυχολογική σκοπιά, αυτές οι συνεχείς μικρές ανταμοιβές ενεργοποιούν τους μηχανισμούς επιβράβευσης του εγκεφάλου κάνοντας έτσι την εμπειρία ιδιαίτερα ευχάριστη και συχνά δυσκολεύοντας το παιδί να απομακρυνθεί από την οθόνη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ψηφιακές συσκευές είναι επιβλαβείς από τη φύση τους. Σημαίνει όμως ότι έχουν σχεδιαστεί για να κρατούν την προσοχή μας και γι’ αυτό χρειάζεται η παρουσία και η καθοδήγηση των ενηλίκων.
Το πραγματικό μήνυμα πίσω από το Toy Story 5
Ίσως τελικά η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή της νέας ταινίας να μην είναι η εμφάνιση ενός iPad, αλλά ο συμβολισμός της.
Οι ήρωες του Toy Story αντιπροσώπευαν πάντα τη φαντασία, την ανθρώπινη επαφή και τις εμπειρίες που δημιουργούνται όταν ένα παιδί παίζει ελεύθερα. Η παρουσία μιας ψηφιακής συσκευής στον ίδιο χώρο μάς υπενθυμίζει ότι η παιδική ηλικία αλλάζει μαζί με την κοινωνία.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν τα παιδιά πρέπει να μεγαλώσουν με ή χωρίς τεχνολογία. Η τεχνολογία αποτελεί πλέον αναπόσπαστο μέρος της ζωής τους. Το ζητούμενο είναι να μη χαθεί ο χώρος για εκείνες τις στιγμές όπου ένα απλό παιχνίδι μπορεί να γίνει πειρατικό καράβι, κάστρο ή διαστημόπλοιο μόνο με τη δύναμη της φαντασίας.
Πηγές:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12563978/
https://europepmc.org/article/med/30688984
https://www.mdpi.com/2227-9067/13/6/715
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2212868921000489