Κοιμάσαι και ονειρεύεσαι ότι κάτι ή κάποιος σε κυνηγά. Θέλεις να φύγεις όσο πιο γρήγορα μπορείς, αλλά ξαφνικά δεν μπορείς να τρέξεις. Τα πόδια σου μοιάζουν βαριά, οι κινήσεις σου είναι αργές και, όσο περισσότερο προσπαθείς, τόσο περισσότερο νιώθεις ότι κάτι σε κρατάει πίσω. Μπορεί να προσπαθείς να φωνάξεις, να χτυπήσεις ή να κινηθείς, αλλά το σώμα δεν ανταποκρίνεται όπως θα ήθελες.
Αυτό το φαινόμενο είναι πολύ συνηθισμένο και, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα με τον εγκέφαλο ή το σώμα. Η εξήγηση βρίσκεται σε έναν από τους πιο εντυπωσιακούς μηχανισμούς του ύπνου.
Το σώμα «κλειδώνει» ενώ ο εγκέφαλος ονειρεύεται
Το κλειδί βρίσκεται στη φάση REM (Rapid Eye Movement) του ύπνου. Πρόκειται για τη φάση κατά την οποία η εγκεφαλική δραστηριότητα είναι ιδιαίτερα έντονη και εμφανίζονται πολλά από τα πιο ζωντανά όνειρα. Την ώρα που ονειρευόμαστε ότι τρέχουμε, ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργεί ένα πολύπλοκο «σενάριο κίνησης», σαν να πραγματοποιείται πραγματικά.
Υπάρχει όμως ένα σημαντικό πρόβλημα: Το σώμα δεν πρέπει να ακολουθήσει όλες αυτές τις εντολές.
Αν κάθε φορά που ονειρευόμασταν ότι τρέχουμε άρχιζαν να κινούνται πραγματικά τα πόδια μας, θα μπορούσαμε να πέσουμε από το κρεβάτι ή να τραυματίσουμε τον άνθρωπο που κοιμάται δίπλα μας. Γι’ αυτό ο εγκέφαλος διαθέτει έναν φυσικό μηχανισμό προστασίας.
Η «ατονία REM»
Κατά τη διάρκεια του REM ύπνου, συγκεκριμένα κυκλώματα του εγκεφαλικού στελέχους προκαλούν προσωρινή αναστολή της δραστηριότητας των περισσότερων εκούσιων μυών. Το φαινόμενο ονομάζεται ατονία REM. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος συνεχίζει να ονειρεύεται ότι κινείσαι, ενώ παράλληλα περιορίζει την πραγματική κίνηση του σώματος. Οι μύες που είναι απαραίτητοι για βασικές λειτουργίες, όπως η αναπνοή, συνεχίζουν να λειτουργούν. Έτσι δημιουργείται ένα εντυπωσιακό παράδοξο: Το μυαλό σου τρέχει, αλλά το σώμα σου παραμένει ακίνητο.
Γιατί στο όνειρο νιώθεις ότι τα πόδια σου είναι τόσο βαριά;
Όταν είσαι ξύπνιος και αποφασίζεις να σηκώσεις το πόδι σου, ο εγκέφαλος στέλνει την εντολή στους μυς και στη συνέχεια λαμβάνει πληροφορίες που επιβεβαιώνουν ότι η κίνηση πραγματοποιήθηκε. Στον REM ύπνο, όμως, η κατάσταση είναι διαφορετική.
Ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργεί την αίσθηση ότι προσπαθείς να τρέξεις, αλλά το σώμα δεν στέλνει τα φυσιολογικά σήματα που θα έστελνε αν πραγματικά έτρεχες. Το αποτέλεσμα; Ο εγκέφαλος πρέπει να «εξηγήσει» αυτή την αντίφαση μέσα στο όνειρο.
Και μπορεί να τη μετατρέψει σε μια πολύ χαρακτηριστική εμπειρία:
- τα πόδια μοιάζουν βαριά,
- το σώμα δεν υπακούει,
- η κίνηση γίνεται υπερβολικά αργή,
- νιώθεις σαν να περπατάς μέσα σε νερό,
- προσπαθείς να τρέξεις αλλά δεν προχωράς
Με άλλα λόγια, η αίσθηση του μπλοκαρίσματος μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο το όνειρο «μεταφράζει» την πραγματική ακινησία του σώματος.
Γιατί το άγχος κάνει αυτά τα όνειρα πιο έντονα;
Η ψυχολογική ένταση και το στρες μπορούν να επηρεάσουν την ποιότητα και το περιεχόμενο των ονείρων. Όταν περνάμε μια περίοδο έντονου άγχους, μπορεί να έχουμε περισσότερα ζωντανά ή δυσάρεστα όνειρα. Γι’ αυτό δεν είναι περίεργο να βλέπουμε τον εαυτό μας να: τρέχει, κρύβεται, προσπαθεί να ξεφύγει ή να βρίσκεται σε κίνδυνο.
Όταν αυτό το σενάριο συνδυάζεται με την ακινησία που χαρακτηρίζει τον REM ύπνο, η εμπειρία μπορεί να γίνει ιδιαίτερα έντονη. Δεν σημαίνει όμως ότι το συγκεκριμένο όνειρο προβλέπει κάτι ή ότι κρύβει απαραίτητα ένα βαθύτερο «μήνυμα». Πιο συχνά, είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ εγκεφαλικής δραστηριότητας, ύπνου, συναισθημάτων και φυσιολογίας του σώματος.
Μπορείς να κάνεις κάτι για να μειώσεις αυτά τα όνειρα;
Δεν υπάρχει τρόπος να «απενεργοποιήσεις» την ατονία REM – και ευτυχώς, γιατί αποτελεί φυσιολογικό μηχανισμό προστασίας. Μπορείς όμως να φροντίσεις την ποιότητα του ύπνου σου. Βοηθούν:
- σταθερό ωράριο ύπνου και αφύπνισης
- επαρκής διάρκεια ύπνου
- περιορισμός της καφεΐνης αργά μέσα στην ημέρα
- αποφυγή υπερβολικού αλκοόλ πριν από τον ύπνο
- ένα ήρεμο και σκοτεινό περιβάλλον
- διαχείριση του καθημερινού στρες
Αν τα έντονα όνειρα ή οι εφιάλτες είναι πολύ συχνοί, επηρεάζουν σημαντικά τον ύπνο ή συνοδεύονται από επεισόδια πραγματικής κινητικής συμπεριφοράς κατά τη διάρκεια του ύπνου, τότε αξίζει να συζητηθούν με γιατρό ή ειδικό σε θέματα ύπνου.
Τελικά, γιατί δεν μπορούμε να τρέξουμε στα όνειρά μας;
Η απάντηση είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από όσο φαίνεται. Δεν είναι ότι ο εγκέφαλος «ξεχνά» πώς να τρέχει. Την ώρα που ονειρεύεσαι ότι τρέχεις, ο εγκέφαλος δημιουργεί την εμπειρία της κίνησης, ενώ ο μηχανισμός της ατονίας REM περιορίζει την πραγματική κίνηση των μυών.
Και κάπου ανάμεσα στα δύο δημιουργείται εκείνη η παράξενη αίσθηση: θέλεις να τρέξεις, προσπαθείς να τρέξεις, αλλά τα πόδια σου δεν σε ακούν. Ίσως, λοιπόν, το πιο περίεργο πράγμα στα όνειρα δεν είναι ότι δεν μπορούμε να τρέξουμε.
Είναι ότι ο εγκέφαλός μας μπορεί να μας κάνει να νιώθουμε πως τρέχουμε, ενώ το σώμα μας παραμένει σχεδόν εντελώς ακίνητο.